गीता पर भाष्य

गीता पर भाष्य


संस्कृत साहित्य की परम्परा में उन ग्रन्थों को भाष्य (शाब्दिक अर्थ - व्याख्या के योग्य), कहते हैं जो दूसरे ग्रन्थों के अर्थ की वृहद व्याख्या या टीका प्रस्तुत करते हैं। भारतीय दार्शनिक परंपरा में किसी भी नये दर्शन को या किसी दर्शन के नये स्वरूप को जड़ जमाने के लिए जिन तीन ग्रन्थों पर अपना दृष्टिकोण स्पष्ट करना पड़ता था (अर्थात् भाष्य लिखकर) उनमें भगवद्गीता भी एक है (अन्य दो हैं- उपनिषद् तथा ब्रह्मसूत्र)। [4]


गीता पर अनेक अचार्यों एवं विद्वानों ने टीकाएँ की हैं। संप्रदायों के अनुसार उनकी संक्षिप्त सूची इस प्रकार है :


(अ) अद्वैत - शांकराभाष्य, श्रीधरकृत सुबोधिनी, मधुसूदन सरस्वतीकृत गूढ़ार्थदीपिका।

(आ) विशिष्टाद्वैत -

(१) यामुनाचार्य कृत गीता अर्थसंग्रह, जिसपर वेदांतदेशिककृत गीतार्थ-संग्रह रक्षा टीका है।

(२) रामानुजाचार्यकृत गीताभाष्य, जिसपर वेदांतदेशिककृत तात्पर्यचंद्रिका टीका है।

(इ) द्वैत - मध्वाचार्य कृत गीताभाष्य, जिसपर जयतीर्थकृत प्रमेयदीपिका टीका है, मध्वाचार्यकृत गीता-तात्पर्य निर्णय।

(ई) शुद्धाद्वैत - वल्लभाचार्य कृत तत्वदीपिका, जिसपर पुरुषोत्तमकृत अमृततरंगिणी टीका है।

(उ) कश्मीरी टीकाएँ - १. अभिनवगुप्तकृत गीतार्थ संग्रह। २. आनंदवर्धनकृत ज्ञानकर्मसमुच्चय।

इनके अतिरिक्त महाराष्ट्र संत ज्ञानदेव या ज्ञानेश्वरकृत भावार्थदीपिका नाम की टीका (१२९०) प्रसिद्ध है जो गीता के ज्ञान को भावात्मक काव्यशैली में प्रकट करती है। महाराष्ट्र मे महानुभाव संप्रदाय के संस्थापक चक्रधर स्वामी इनके महानुभाव तत्वज्ञान पर आधारित मुरलीधर शास्त्री आराध्ये इन्होने रहस्यार्थ चंद्रिका नाम की गीता टीका लिखी है। इसके सीवा महानुभाव संप्रदाय मे और भी 52 गीता टीका उपलब्ध है। वर्तमान युग में लोकमान्य बाल गंगाधर तिलककृत गीतारहस्य टीका, जो अत्यंत विस्तृत भूमिका तथा विवेचन के साथ पहली बार १९१५ ई। में पूना से प्रकाशित हुई थी, गीता साहित्य में महत्वपूर्ण स्थान रखती है। उसने गीता के मूल अर्थों को विद्वानों तक पहुँचाने में ऐसा मोड़ दिया है जो शंकराचार्य के बाद आज तक संभव नहीं हुआ था। वस्तुत: शंकराचार्य का भाष्य गीता का मुख्य अर्थ ज्ञानपरक करता है जबकि तिलक ने गीता को कर्म का प्रतिपादक शस्त्र सिद्ध किया है।


गीताभाष्य - आदि शंकराचार्य

गीताभाष्य - रामानुज

गूढार्थदीपिका टीका - मधुसूदन सरस्वती

सुबोधिनी टीका - श्रीधर स्वामी

ज्ञानेश्वरी - संत ज्ञानेश्वर (संस्कृत से गीता का मराठी अनुवाद)

गीतारहस्य - बालगंगाधर तिलक

अनासक्ति योग - महात्मा गांधी

Essays on Gita - अरविन्द घोष

ईश्वरार्जुन संवाद- परमहंस योगानन्द

गीता-प्रवचन - विनोबा भावे

गीता तत्व विवेचनी टीका - जयदयाल गोयन्दका

भगवदगीता का सार- स्वामी क्रियानन्द

गीता साधक संजीवनी (टीका)- स्वामी रामसुखदास

गीता हृदय-यति राज दण्डी स्वामी सहजानंद सरस्वती

श्रीमद्भगवद्गीता (आध्यात्मिक गीता के नाम से प्रसिद्ध) - योगिराज श्यामाचरण लाहिड़ी व श्री भूपेद्रनाथ सान्याल जी की टीका और गोपीनाथ कविराज जी द्वारा भूमिका [5]

भगवद्गीता पर उपलब्ध सभी भाष्यों में श्री जयदयाल गोयन्दका की तत्व विवेचनी सर्वाधिक लोकप्रिय तथा जनसुलभ है। इसका प्रकाशन गीताप्रेस के द्वारा किया जाता है। आजतक इसकी 10 करोड़ प्रतियां बिक चुकी हैं।

Comments

श्रेणियां

011 10 messages2 1201-12021 answer3 Artificial Intelligence1 Bhagavad Gita4 Bhagavad-gītā2 CH-11 CH-101 CH-111 CH-122 CH-131 Ch-141 CH-151 CH-161 CH-171 CH-182 CH-21 CH-31 CH-41 CH-51 CH-61 CH-71 CH-81 Ch-91 Characters1 doubts3 Epilogue1 Facts4 Geeta1 Gita4 Gita Articles6 Jayanti1 Know Gita2 parenting1 Principal1 question1 Resources1 Teachings1 अक्षरब्रह्मयोगः1 अध्यायः १०1 अध्यायः ११1 अध्यायः १२1 अध्यायः १३1 अध्यायः १४1 अध्यायः १५1 अध्यायः १६1 अध्यायः १७1 अध्यायः २1 अध्यायः ३1 अध्यायः ४1 अध्यायः ५1 अध्यायः ६1 अध्यायः ७1 अध्यायः ८1 अध्यायः ९1 अर्जुन के 12 नाम1 अष्टादशोऽध्याय:1 आत्मसंयमयोगः1 ईश्वर1 उपसंहार1 कर्म1 कर्मयोगः1 कर्मसंन्यासयोगः1 काल1 क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः1 गीता2 गुणत्रयविभागयोगः1 जीव1 ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः1 ज्ञानविज्ञानयोगः1 त्याग का अर्थ1 दैवासुरसम्पद्विभागयोगः1 ध्यान1 निष्कर्ष1 पात्र1 पुरुषोत्तमयोगः1 प्रकृति1 प्रथमोऽध्यायः1 भक्तियोगः1 भगवद्गीता1 भगवद्गीता संन्यास1 महाभारत युद्ध1 मुख्य कारण1 मोक्षसंन्यासयोग1 राजविद्याराजगुह्ययोगः1 विभूतियोगः1 विश्वरूपदर्शनयोगः1 व्याकरण1 श्रद्धात्रयविभागयोगः1 सन्यास और त्याग में अंतर1 संसाधन1 संसार के चक्र1 साङ्ख्ययोगः1